همبستگی بر قرار کردنِ ارتباط بينِ يک جمله (جمله‌یِ پايه) با جمله‌یِ ديگر (جمله‌یِ پيرو) است. همبستگیِ جمله‌ها در پارسیِ نو را می‌توان به اين گونه دسته‌بندی کرد:

• 9×1. همپايگیِ جمله‌ها (propositio coordinativa)
• 9×2. شکافت (propositio subordinativa)
• 9×3. همبستگیِ نسبی (propositio proportionalis)

9×آ. اگر يک يا چند اندام از دو جمله‌یِ همپايه مشترک باشد می‌توان آن يا آنها را از جمله‌یِ پيرو به قرينه‌یِ لفظی افکند (نگاه کنيد به 9×1×1×آ×آ.، 9×1×1×ج×آ. و 9×1×1×ح×آ.):

برادرم مرا تا حالا نگه‌داشته و از اين پس هم نگه‌خواهدداشت.

او نه با من سرِ سازش دارد نه با تو. (نگاه کنيد به 9×1×ب×آ.)

من اين کتاب را تا هفته‌یِ ديگر خوانده پس می‌آورم.

نه چيزی زياد دارد نه چيزی کم.

غلام‌حسينِ يوسفی

بديهی ست که آثارِ فرهنگِ توده‌یِ ايرانی اگر جمع شود از اين مقدار بيشتر خواهد‌بود.

صادقِ هدايت

9×آ×آ. اگر فعلِ گزاره‌یِ دو جمله‌یِ همپايه تنها در نمودِ شمارشی يا شخصيّتی با هم تفاوت داشته‌باشند نيز می‌تواند به قرينه‌یِ لفظی از جمله‌یِ پيرو بيافتد:

يا من سرِ کار می‌روم يا تو سرِ کار می‌روی.

• يا من سرِ کار می‌روم يا تو.

9×آ×ب. اگر فعلِ گزاره‌یِ جمله‌یِ پيرو شکلِ منفیِ فعلِ گزاره‌یِ جمله‌یِ پايه باشد می‌توان آن را انداخت و در پايانِ جمله‌یِ پيرو اداتهایِ /næ/، n/æ xæjr - næ xejr - ni - xæjr - xejr/ را به عنوانِ جمله‌واره آورد:

او را می‌برم، ولی تو را نمی‌برم.

• او را می‌برم، ولی تو را نه.

9×آ×پ. اگر فعلِ گزاره‌یِ جمله‌یِ پايه شکلِ منفیِ فعلِ گزاره‌یِ جمله‌یِ پيرو باشد می‌توان آن را انداخت و در پايانِ جمله‌یِ پيرو اداتِ /ʧerɒ/ را به عنوانِ جمله‌واره آورد:

او را نمی‌برم، ولی تو را می‌برم.

• او را نمی‌برم، ولی تو را چرا.